डेङ्गु एक भाइरसजन्य रोग हो जसलाई संक्रमित पोथी Aedes aegypti र Aedes albopictus लामखुट्टेको टोकाइबाट मानवमा सर्ने गर्छ। यो विश्वभर सबैभन्दा छिटो फैलिने लामखुट्टे जन्य रोगमध्ये एक हो। बालबालिका विशेष गरी जोखिममा पर्छन् किनभने उनीहरूको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास हुँदै गरेको हुन्छ र उनीहरूले प्रारम्भिक लक्षणहरू सजिलै पहिचान वा व्यक्त गर्न सक्दैनन्।
उनीहरूको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास हुँदै गरेको हुन्छ र उनीहरूले प्रारम्भिक लक्षणहरू सजिलै पहिचान वा व्यक्त गर्न सक्दैनन्। विश्वव्यापी रूपमा डेङ्गु १०० भन्दा बढी देशमा फैलिएको छ र दक्षिण एशिया, जसमा नेपाल पनि पर्दछ, हालका वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तन, सहरीकरण र कमजोर लामखुट्टे नियन्त्रणका कारण डेङ्गुको प्रकोप बढेको छ। नेपालमा, वर्षा र वर्षा–पछिको मौसममा बालबालिकामा डेङ्गुका घटना तीव्र रूपमा बढेका छन्, विद्यालय र सहरी क्षेत्रहरू संक्रमणको प्रमुख केन्द्र बनेका छन्। डेङ्गु चार फरक तर आपसमा सम्बन्धित भाइरसहरूDEN-1 , DEN-2, DEN-3, DEN- द्वारा हुन्छ। यो संक्रमित Aedes लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ, जसले सफा तर स्थिर पानीमा—जस्तै पानीका ट्यांकी, फूलदानी, फालिएको टायर र पानीका खाल्डाहरूमा—प्रजनन गर्छ। यी लामखुट्टे दिनको समयमा, विशेष गरी बिहान सबेरै र बेलुकीपख टोक्छन्। संक्रमण चक्र तब सुरु हुन्छ जब लामखुट्टेले संक्रमित व्यक्तिलाई टोक्छ, भाइरस लिन्छ र अर्को स्वस्थ व्यक्तिलाई टोक्छ, जसबाट रोग सर्छ।
डेङ्गु एक छिटो फैलिने भाइरसजन्य रोग हो, जसको जोखिम विशेषगरी बालबालिकामा बढी हुन्छ । यो संक्रमित पोथी एडीस एजिप्टी लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ र वर्षा–पछिको मौसममा तीव्र फैलिन्छ । समुदायको सहकार्य, लामखुट्टे नियन्त्रण, समयमै उपचार र सचेतना अभियानले डेङ्गुका बिरामी र मृत्यु दर घटाउन मद्दत गर्छ ।
प्रारम्भिक लक्षणहरूमा अचानक उच्च ज्वरो, टाउको दुखाइ, आँखाको पछाडि दुखाइ, शरीर दुख्ने, भोक नलाग्ने, वाकवाकी र छालामा दाना आउनु पर्दछ। बालबालिकामा यी लक्षणहरू हल्का हुन सक्छन् र साधारण रुघाखोकीसँग मिल्न सक्छन्। गम्भीर डेङ्गुका चेतावनी संकेतहरूमा लगातार वान्ता, पेट दुखाइ, गिजा वा नाकबाट रगत आउने, अत्यधिक थकान, र सास फेर्न गाह्रो हुनु पर्दछ। यदि समयमै उपचार भएन भने, डेङ्गु डेङ्गु हेमोराजिक फिभर (DHF) वा डेङ्गु शॉक सिन्ड्रोम (DSS) मा विकसित हुन सक्छ, यी अवस्थाहरूमा अत्यधिक रक्तस्राव, शरीरमा पानी चुहावट, अंगको असफलता र अत्यधिक कम रक्तचाप देखापर्छ।
डेङ्गुका लागि कुनै विशेष एन्टिभाइरल औषधि छैन। उपचार सहयोगात्मक हेरचाहमा आधारित हुन्छः पर्याप्त आराम र पानी पिउनु ज्वरोका लागि प्यारासिटामोल (एस्पिरिन र आइबुप्रोफेन नदिनु) ,चेतावनी संकेतहरूको निगरानी (Monitoring of warning signs) ,गम्भीर अवस्थाको लागि अस्पतालमा भर्र्ना । डेङ्गु रोकथामका लागि घर र विद्यालयमा लामखुट्टे नियन्त्रण गर्नुपर्छ: स्थिर पानी हटाउनु, पानीका भाँडाहरू छोप्नु, ढल सफा गर्नु, र मच्छरदानि तथा रिपेलेन्ट प्रयोग गर्नु ,समुदायमा सचेतना कार्यक्रमः डेङ्गुका लक्षण र लामखुट्टे प्रजनन स्थलको बारेमा जनतालाई जानकारी दिनु ,व्यक्तिगत सुरक्षा उपायहरूः लामो बाहुला भएका लुगा लगाउनु र खुला छालामा रिपेलेन्ट प्रयोग गर्नु जस्ता विभिन्न उपाएहरु अपनाउन सकिन्छ ।
अभिभावकहरूले आफ्नो बच्चाको ज्वरोको ढाँचा निगरानी गर्नुपर्छ, पर्याप्त पानी दिनुपर्छ, र चेतावनी संकेत देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीलाई देखाउनुपर्छ। बालबालिकामा डेङ्गु प्रारम्भिक चरणमै पहिचान भएमा रोकथाम र उपचार गर्न सकिन्छ। समुदायको सहकार्य, लामखुट्टे नियन्त्रण र समयमै उपचारले डेङ्गु सम्बन्धी बिरामी र मृत्यु दर घटाउन मद्दत गर्दछ।
प्रकाशित :- २०८२ श्रावण २५, शनिबार
सम्बन्धित खवर
