खाना खाईसकेपछि फ्लोराईडयुक्य मञ्जनले व्रस गर्नुपर्दछ । हाल नेपालमा व्रस गर्न नजान्दा ,सहि तरिकाले व्रस नगर्दा दाँतमा हुने क्षति होस वा व्रस नै नगरी दाँतमा र गिजामा हुने दुवैप्रकारका समस्याहरु मुख स्वास्थ्यका चुनौति हुन त्यसको निराकरण को लागि व्रस गर्ने, दुई दाँतको विचमा फसेका खानेकुराहरु डेन्टल फ्लस वा ईन्टरडेन्टल व्रसको माध्यमवाट निकाल्न सकिन्छ र दाँत गिजामा हुने अनावस्यक रोग र क्षति कम गर्न सकिन्छ ।
मुख स्वास्थ्य
औषधिजन्य मञ्जनहरु वढिमा ४ हप्ता भन्दा वढि प्रयोग गर्नु हुदैन । यसको वढि प्रयोगले मुख स्वास्थ्य मात्र नभइ समग्र स्वास्थ्यमा समेत असर गर्दछ ।
१ .दैनिक खाना खाइसकेपछि विहान र वेलुकि व्रस गर्ने
- बिहान खाना खाईसकेपछी र राति खानाखाईसकेपछि दिनमा कम्तीमा २ पटक ब्रश गर्ने।
- नरम ब्रस प्रयोग गर्ने र २–३ महिनामा ब्रस फेर्ने।
२. सही तरिकाले ब्रश गर्ने
- व्रसलाई दाँतको सवै भागमा पुग्नेगरी सफा गर्ने ।सबै दाँत, गिजा र जिब्रो सफा गर्ने।
- धेरै बल लगाएर वा घोटेर व्रस नगर्ने, त्यसो गर्दा दाँत र गिजामा क्षति हुन सक्छ।
३. फ्लोराइड भएको मञ्जन प्रयोग गर्ने गरौ
- फ्लोराइड दाँत बलियो बनाउन र किरादेखि जोगाउन मद्दत गर्छ।
४.डेन्टल फ्लस वा इन्टरडेन्टल ब्रश प्रयोग गर्ने
दाँतको बीचमा अड्किएको खाना हटाउन दैनिक प्रयोग गर्ने।
5. माउथवाश प्रयोग गर्ने
- ब्याक्टेरिया घटाउन, मुखको दुर्गन्ध रोक्न मद्दत हुन्छ।
. मनतातो नुनपानिको सहायताले कुल्ला गर्नसकिन्छ ।
- सन्तुलित आहार खाने
- चिनी, बोतलको पेय पदार्थ (सोडा, कोल्डड्रिंक) कम गर्ने।
- फलफूल, सागसब्जी, दूधजन्य पदार्थ बढी खाने।
- धूमपान र मदिराबाट टाढा रहने
- यसले दाँत र गिजा दुवै बिगार्छ र मुख क्यान्सरको खतरा बढाउँछ।
- नियमित दन्त परीक्षण गर्ने
- ६ महिनामा एक पटक दन्त चिकित्सकलाई देखाउने।
- समस्या नआउँदासम्म पनि चेकअप गर्नुपर्छ।
मासु/माछा खाइसकेपछि दाँतको हेरचाह गर्ने तरिका
- पानीले कुल्ला गर्ने
- खानेबित्तिकै मुखमा पानी घुमाएर कुल्ला गर्ने।
- यसले खाना टुक्रा हटाउँछ र गन्ध कम गर्छ।
- फ्लस वा टूथपिक (सावधानीपूर्वक) प्रयोग गर्ने
- दाँतको बीचमा अड्किएको मासु वा काँढा हटाउन डेन्टल फ्लस प्रयोग गर्ने।
- कठोर टूथपिकले गिजा क्षति गर्न सक्छ, त्यसैले नरम विकल्प रोज्ने।
- ब्रस गर्ने
- खानेपछि कम्तीमा ३० मिनेट पर्खेर मात्र ब्रस गर्ने (तुरुन्तै ब्रस गर्दा दाँतको इनेमल नोक्सान हुन सक्छ ।
- फ्लोराइड भएको पेस्ट प्रयोग गर्ने।
- माउथवाश प्रयोग गर्ने
- ब्याक्टेरिया कम गर्न र मुखको गन्ध हटाउन माउथवाश प्रभावकारी हुन्छ।
- नपाए घरमै नुनपानीले कुल्ला गर्न सकिन्छ।
- जिब्रो सफा गर्ने
- मासु वा माछा खाएपछि गन्ध जिब्रोमा बस्छ, त्यसैले जिब्रो स्क्र्यापरले सफा गर्ने।
- च्युइङ गम (शुगर-फ्री)
- तुरुन्तै ब्रस सम्भव नभएमा शुगर-फ्री च्युइङ गम चपाउँदा लार बढ्छ र मुख सफा रहन्छ।
दाँत सफा गर्ने मुख्य वस्तुहरू
- टुथब्रस (Toothbrush)
- नरम ब्रिसल भएको ब्रस राम्रो हुन्छ।
- इलेक्ट्रिक ब्रस पनि उपयोगी हुन्छ।
- टुथपेस्ट (Toothpaste)
- फ्लोराइड भएको पेस्ट प्रयोग गर्नुपर्छ।
- दाँत चम्काउने, संवेदनशीलताका लागि छुट्टै पेस्ट उपलब्ध हुन्छ।
- डेन्टल फ्लस (Dental Floss)
दाँतको बीचमा अड्किएको खाना निकाल्न।
- माउथवाश (Mouthwash)
- ब्याक्टेरिया घटाउन, दुर्गन्ध रोक्न।
- एल्कोहल-फ्री माउथवाश गिजाका लागि सुरक्षित हुन्छ।
- टंग स्क्र्यापर (Tongue Scraper)
जिब्रोमा अड्किएको फोहोर र ब्याक्टेरिया हटाउन।
- इण्टरडेन्टल ब्रस (Interdental Brush)
दाँतबीच सफा गर्न फ्लसको विकल्प।
- वाटर फ्लसर (Water Flosser / Oral irrigator)
- पानीको प्रेशरले दाँतबीच सफा गर्ने आधुनिक उपकरण।
- च्युइङ गम (Sugar-free)
- तुरुन्तै ब्रस सम्भव नभएमा प्रयोग गर्न सकिने।
- लार बढाउँछ, दाँतलाई प्राकृतिक रूपमा सफा राख्छ।
दाँत विग्रने प्रक्रिया
- खाना र चिनी दाँतमा बस्नु
- चिनी र स्टार्च भएको खाना (मिठाइ, च्याउमिठो, चाउमिन, सोडा, जुस) दाँतमा टाँसिन्छ।
- ब्याक्टेरिया बढ्नु
- मुखमा हुने ब्याक्टेरियाले ती खानेकुरा खाएर एसिड उत्पादन गर्छ।
- इनेमल कमजोर हुनु
- एसिडले दाँतको बाहिरी तह (Enamel) गलाउँछ।
- सुरुवातीमा सेतो दाग (white spots) देखिन्छ।
- किरा लाग्नु (Cavity बन्नु)
- इनेमल फुटेपछि भित्रको भाग (Dentin) नोक्सान हुन्छ।
- यसपछि दाँतमा प्वाल पर्छ र दुखाइ सुरु हुन्छ।
- गहिरो क्षति हुनु
- किराले दाँतको भित्री भाग (Pulp) सम्म पुग्दा तीव्र दुखाइ, सुन्निनु र संक्रमण हुन्छ।
- उपचार नगरे अन्ततः दाँत निकाल्नैपर्ने अवस्था आउँछ।
दाँत विग्रने मुख्य कारणहरू
- दिनमा २ पटक ब्रस नगर्नु
- खानापछि मुख सफा नगर्नु
- बढी चिनी वा मीठो पदार्थ खानु
- धूमपान वा मदिरा सेवन
- नियमित दन्त परीक्षण नगर्नु
- कडा वस्तुहरु जस्तै धातुहरु, दाँतले टोक्नु
दाँतमा खाना/मासु वा अन्य खानेकुरा अड्किएपछि हुने समस्या
- ब्याक्टेरिया बढ्ने
- अड्किएको खाना टुक्रामा ब्याक्टेरिया चाँडै बढ्छ।
- यसले दुर्गन्ध (Bad breath) ल्याउँछ।
- गिजा सुन्निनु र रगत आउनु
- गिजाको वरिपरि अड्किएर बसेको खाना सफा नगर्दा गिजा सुन्निन्छ, रगत आउन थाल्छ।
- दाँतमा किरा लाग्नु (Dental caries)
- लामो समयसम्म सफा नगरे दाँत गल्न थाल्छ।
- प्वाल पर्न सक्छ।
. मुखको संङक्रमण हुन्छ ।
- Periodontal रोग (गिजा रोग)
- गहिरो संक्रमण भएर गिजा कमजोर हुन्छ।
- दाँत हल्लिन सुरु गर्छ।
- दुखाइ र असहजता
- अड्किएको भागमा चपाउँदा दुख्छ, कहिलेकाहीँ टाउको वा कानसम्म दुखाइ जान सक्छ।
दाँत र मुख सफा गर्दा हुने फाइदा
- किरा लाग्नबाट जोगाउँछ
- दाँतमा टाँसिने खाना र ब्याक्टेरिया हटाउँछ।
- इनेमल बलियो रहन्छ, प्वाल पर्दैन।
- गिजा रोग रोक्छ
- गिजा सुन्निनु, रगत आउनु वा Periodontitis जस्ता रोगबाट बचाउँछ।
- मुखको दुर्गन्ध (Bad breath) हटाउँछ
- जिब्रो, दाँतबीच र गिजामा बस्ने फोहोर सफा हुँदा मुख ताजा रहन्छ।
- दाँत सेतो र चम्किलो देखिन्छ
- प्लाक र दाग हटाउँछ।
- आत्मविश्वास बढ्छ।
- दाँत लामो समयसम्म बलियो रहन्छ
- दाँत हल्लिन वा चाँडै झर्ने समस्या कम हुन्छ।
- सम्पूर्ण स्वास्थ्यमा फाइदा
- मुख सफा राख्दा मुटु, मिर्गौला, मधुमेह जस्ता रोगसँग सम्बन्धित जोखिम पनि कम हुन्छ।
- दुखाइ र खर्च दुबै बचत
- समस्या बेलैमा रोकिँदा दन्त उपचार (फिलिङ, रुट क्यानाल, दाँतको ईम्प्लान्ट) जस्ता महँगा उपचार गर्नुपर्दैन।
मानिसको मुखमा राखिने प्रमुख कृत्रिम दाँतका प्रकार
- मेटल (Metal crown/bridge)
- सामग्री: सुन (Gold), स्टिल (Stainless steel), वा अन्य Dental alloy।
- फाइदा:
- धेरै बलियो र टिकाउ।
- चपाउने दाँत (पछाडिका molar) मा उपयुक्त।
- कमजोरि: रङ धातुजस्तो देखिने भएकाले अगाडिका दाँतमा सौन्दर्यात्मक दृष्टिले राम्रो नदेखिन सक्छ।
- जिरकोनिया (Zirconia crown/bridge)
- सामग्री: Zirconium dioxide (सेरामिक)।
- फाइदा:
- प्राकृतिक दाँजस्तै सेतो र सुन्दर देखिन्छ।
- बलियो, धातुभन्दा हल्का।
- एलर्जी वा धातु प्रतिकूल असर नहुने।
- कमजोरी:
- धातु भन्दा महँगो।
- धेरै कठोर भएकाले कहिलेकाहीँ विपरीत दाँतमा असर पर्न सक्छ।
- PFM (Porcelain Fused to Metal)
- सामग्री: भित्र मेटल, बाहिर पोर्सिलेन (सेरामिक)।
- फाइदा:
- बलियो र देख्दा सेतो दाँतजस्तै।
- कमजोरी:
- लामो समयपछि पोर्सिलेन फुट्न सक्छ।
- गिजा नजिक कालो धर्का देखिन सक्छ।
- पूर्ण सेरामिक (All Ceramic)
- धातु प्रयोग नभएको पूर्ण पोर्सिलेन।
- देख्दा धेरै नै प्राकृतिक।
- अगाडिका दाँतका लागि उपयुक्त, तर धेरै बलियो चपाउने दाँतका लागि कहिलेकाहीँ कमजोर।
- एक्रिलिक / कम्पोजिट (Acrylic / Composite teeth)
- प्रायः पुरा सेट दाँत डेन्ट्चर (नकली दाँतको सेट) मा प्रयोग हुने।
- सस्तो, हल्का, तर टिकाउपन कम।
निष्कर्ष
- बलियोपन चाहिने ठाउँ (पछाडिका दाँत): मेटल वा जिरकोनिया राम्रो।
- सौन्दर्य चाहिने ठाउँ (अगाडिका दाँत): जिरकोनिया वा सेरामिक बढी उपयुक्त।
- सस्तो र सामान्य समाधान: PFM वा एक्रिलिक।
झिक्ने दाँतको हेरचाह गर्ने तरिका
- दिनमा दुई पटक सफा गर्ने
- बिहान र राति मृदु ब्रस (soft brush) र हल्का साबुन वा विशेष डेन्टचर क्लिनरले सफा गर्ने।
- सामान्य टूथपेस्ट धेरै कठोर हुन्छ, त्यसैले प्रयोग नगर्नु राम्रो।
- राति सुत्दा खोल्ने
- झिक्ने दाँत सुत्दा निकालेर राख्दा गिजालाई आराम मिल्छ।
- लगातार लगाइराख्दा गिजा सुन्निन सक्छ।
- पानीमा राखेर भिजाउने
- दाँत निकालेर सफा पानी वा डेन्टचर सोलुसनमा भिजाएर राख्ने।
- सुकाउन छाड्दा टुट्न वा बिग्रन सक्छ।
- नियमित मुख सफा गर्ने
- झिक्ने दाँत बाहिर निकालेपछि गिजा, जिब्रो र तालु सफा गर्न ब्रस वा सफा कपडा प्रयोग गर्ने।
- सावधानीपूर्वक ह्यान्डल गर्ने
- सफा गर्दा पानीले भरिएको भाँडो वा टल्किने कपडामाथि सफा गर्ने, तल खस्दा फुट्न नदिने।
- नियमित जाँच
- ६–१२ महिनामा दन्त चिकित्सकलाई देखाउने।
- फिटिङ मिलेन भने तुरुन्तै मिलाउनुपर्ने, नत्र गिजा घर्षणले घाउ हुन्छ।
👶 बच्चाको दाँत हेरचाह गर्ने तरिका
१. दाँत आउनु अघि (०–६ महिना)
- दुध पिएपछि सफा कपडा वा गजले बच्चाको गिजा हल्का पुछ्ने।
- यसले ब्याक्टेरिया बस्न दिँदैन।
२. दाँत आउन थालेपछि (६ महिना–२ वर्ष)
- पहिलो दाँत देखिएलगत्तै सफा गर्न सुरु गर्ने।
- बच्चाको लागि विशेष नरम ब्रस (baby brush) प्रयोग गर्ने ।
३. २–६ वर्ष
- बच्चाले आफैं ब्रस गर्न सुरु गर्छ तर अभिभावकले सहयोग गर्नैपर्छ।
- वच्चाको पेस्ट प्रयोग गर्ने । मात्रा मटरको दानाभन्दा बढी नहाल्ने।
- बिहान उठ्दा र राति सुत्नु अघि अनिवार्य ब्रस गराउने।
४. ६ वर्षपछि
- बच्चालाई फ्लस गर्ने बानी सिकाउने।
- चिनी कम खाने बानी बनाउनुपर्ने (चोकलेट, मिठाई, सोडा कम) ।
- प्रत्येक ६ महिनामा दर्तावाल दन्त स्वास्थ्यकर्मिलाई लाई देखाउने।
बच्चाको दाँत हेरचाहका फाइदा
- दाँतमा किरा लाग्दैन।
- गिजा बलियो हुन्छ।
- मुखको दुर्गन्ध हुँदैन।
- स्थायी दाँत ठिक ठाउँमा बलियो भएर आउँछ।
- बच्चामा आत्मविश्वास बढ्छ(सुन्दर हाँसो)।
. स्थायी दाँत नआउन्जेल वच्चाहरुलाई चपाउन मद्दत पुग्छ ।
प्रकाशित :- २०८२ आश्विन १४, मंगलबार
सम्बन्धित खवर
